Chữa cháy là gì? Định nghĩa và biện pháp cơ bản

Chữa cháy là vế thứ hai trong “phòng cháy và chữa cháy” (PCCC) — tổng hợp các hoạt động chống cháy lan, dập tắt đám cháy và các hoạt động khác để giảm thiệt hại. Định nghĩa của luật đặt “chống cháy lan” lên trước “dập tắt”, đúng thứ tự ưu tiên khi xử lý thực tế.

Định nghĩa theo luật

“Chữa cháy là tổng hợp các hoạt động chống cháy lan, dập tắt đám cháy và các hoạt động khác để giảm thiểu thiệt hại do cháy gây ra.”

— khoản 3 Điều 2, Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ số 55/2024/QH15

Định nghĩa này rộng hơn cách hiểu thông thường “chữa cháy = phun nước dập lửa”. “Các hoạt động khác để giảm thiểu thiệt hại” bao gồm cả tổ chức thoát nạn, ngắt điện, di chuyển tài sản, bảo vệ hiện trường. Việc cứu người trong đám cháy thuộc phạm vi cứu nạn, cứu hộ (điểm a khoản 1 Điều 32), diễn ra song song với chữa cháy.

Nguyên lý: cắt một yếu tố duy trì sự cháy

Mọi biện pháp chữa cháy đều quy về việc cắt một yếu tố duy trì sự cháy. Ba yếu tố cơ bản là chất cháy · ôxy · nguồn nhiệt (tam giác cháy); khi tính thêm chuỗi phản ứng hóa học thì thành tứ diện cháy — cơ sở của cách dập thứ tư dưới đây:

Có bốn nhóm phương pháp cơ bản để dập tắt đám cháy: làm lạnh · làm ngạt · cách ly chất cháy · ức chế phản ứng hóa học. Ba nhóm đầu ứng với ba cạnh của tam giác cháy; nhóm thứ tư ứng với chuỗi phản ứng hóa học trong tứ diện cháy.

Đây cũng là lý do chọn sai chất chữa cháy có thể làm đám cháy nặng thêm: dùng nước với đám cháy dầu mỡ khiến dầu bắn tung tóe và lan rộng; dùng nước với thiết bị đang có điện gây nguy hiểm điện giật. Việc chọn bình theo loại đám cháy được trình bày tại mục từ bình chữa cháy.

Trách nhiệm chữa cháy — luật quy định ai làm gì

Điều 25 Luật 55/2024 quy định về trách nhiệm chữa cháy; nghĩa vụ báo cháy của người phát hiện nằm ở Điều 6. Về vai trò của các lực lượng, khoản 2 Điều 5 nêu nguyên tắc “huy động sức mạnh tổng hợp của toàn dân … phát huy vai trò nòng cốt của lực lượng phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ” — tức cả bốn lực lượng tại Điều 36, trong đó lực lượng cơ sở là lực lượng có mặt sớm nhất.

Các điều liên quan cần biết:

• Điều 26 — huy động lực lượng, người, phương tiện, tài sản tham gia chữa cháy.
• Điều 27 — nguồn nước chữa cháy: trụ nước, bể nước, điểm và bến lấy nước.
• Điều 28 — người chỉ huy chữa cháy. Khi lực lượng Công an nhân dân có mặt, người chỉ huy là người có chức vụ cao nhất được phân công chỉ huy chữa cháy. Khi lực lượng Công an nhân dân chưa đến mà cháy tại cơ sở thì người đứng đầu cơ sở là người chỉ huy; nếu người đứng đầu vắng mặt thì là Đội trưởng Đội PCCC và CNCH cơ sở hoặc Đội trưởng Đội PCCC và CNCH chuyên ngành hoặc người được ủy quyền.
• Điều 29 — khắc phục hậu quả vụ cháy; Điều 30 — bảo vệ hiện trường, điều tra vụ cháy. Không dọn dẹp hiện trường trước khi cơ quan chức năng làm việc.

Phương châm “bốn tại chỗ”

Lực lượng tại chỗ · phương tiện tại chỗ · chỉ huy tại chỗ · hậu cần tại chỗ. Phương châm này không phải khẩu hiệu mà được cài thẳng vào cấu trúc pháp lý: khoản 1 Điều 10 Luật 55/2024 yêu cầu phương án chữa cháy của cơ sở phải xây dựng trên cơ sở “sử dụng lực lượng, phương tiện tại chỗ”.

Lý do thực tế: khoảng thời gian từ lúc phát cháy đến khi xe chữa cháy tới nơi là khoảng trống mà chỉ người trong cơ sở lấp được. Một đám cháy được xử lý bằng bình chữa cháy trong hai phút đầu sẽ không bao giờ trở thành vụ cháy phải huy động nhiều xe.

Khi có cháy — thứ tự việc phải làm

1. Báo động — ấn nút ấn báo cháy, hô hoán để mọi người biết.
2. Gọi 114 — báo địa chỉ cụ thể, loại hình cháy, có người mắc kẹt hay không. Gọi sớm không bao giờ thừa; hủy lệnh dễ hơn gọi muộn.
3. Tổ chức thoát nạn — ưu tiên cao nhất là người. Đi theo lối thoát nạn đã định trong phương án, không dùng thang máy.
4. Ngắt điện khu vực cháy nếu làm được an toàn.
5. Dùng phương tiện chữa cháy tại chỗ — chỉ khi đám cháy còn nhỏ, có đường lui rõ ràng và đúng loại chất chữa cháy.
6. Đón và hướng dẫn lực lượng chữa cháy — chỉ vị trí đám cháy, nguồn nước, khu vực có chất nguy hiểm, số người còn trong công trình.

Câu hỏi thường gặp

Có bao nhiêu nhóm phương pháp cơ bản dập tắt đám cháy? Bốn nhóm: làm lạnh (hạ nhiệt độ xuống dưới điểm cháy), làm ngạt (cách ly ôxy), cách ly chất cháy (ngắt nguồn nhiên liệu, di chuyển vật liệu) và ức chế phản ứng hóa học. Trên thực tế một chất chữa cháy thường tác động theo nhiều cách cùng lúc — bọt foam vừa làm ngạt vừa làm lạnh; nước chủ yếu làm lạnh nhưng hơi nước sinh ra cũng góp phần làm ngạt.

Khi có cháy nên làm gì trước tiên? Báo động cho mọi người và gọi 114. Sau đó tổ chức thoát nạn, ngắt điện nếu an toàn, và chỉ dùng phương tiện chữa cháy tại chỗ khi đám cháy còn nhỏ. Luôn ưu tiên thoát nạn an toàn.

Ai là người chỉ huy chữa cháy? Theo Điều 28 Luật 55/2024: người có chức vụ cao nhất của lực lượng Công an nhân dân được phân công chỉ huy chữa cháy, có mặt tại nơi xảy ra cháy. Khi lực lượng Công an nhân dân chưa đến, cháy tại cơ sở thì người đứng đầu cơ sở chỉ huy; người đứng đầu vắng mặt thì Đội trưởng Đội PCCC và CNCH cơ sở, Đội trưởng Đội chuyên ngành, hoặc người được ủy quyền (điểm a khoản 2 Điều 28). Cháy tại thôn, tổ dân phố thì Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố chỉ huy (điểm c khoản 2).

Có được dùng nước chữa cháy cho mọi đám cháy không? Không. Nước không phù hợp với đám cháy dầu mỡ (làm bắn tung tóe, lan rộng) và đám cháy thiết bị đang có điện. Cần chọn chất chữa cháy theo loại đám cháy — xem phân loại bình chữa cháy.

Chữa cháy và cứu nạn cứu hộ khác nhau thế nào? Chữa cháy nhằm vào đám cháy (chống cháy lan, dập tắt). Cứu nạn nhằm vào người, cứu hộ nhằm vào phương tiện, tài sản. Cứu nạn, cứu hộ trong đám cháy là một tình huống CNCH theo điểm a khoản 1 Điều 32 Luật 55/2024.

Sau khi dập được cháy có phải giữ nguyên hiện trường không? Có. Điều 30 Luật 55/2024 quy định về bảo vệ hiện trường và điều tra vụ cháy. Không dọn dẹp, di dời vật chứng trước khi cơ quan có thẩm quyền làm việc.

Cơ sở phải chuẩn bị gì để chữa cháy được? Ba thứ đi cùng nhau: lực lượng PCCC cơ sở (hoặc người được phân công bằng văn bản), phương tiện và hệ thống chữa cháy theo QCVN 10:2025/BCA, và phương án chữa cháy được thực tập ít nhất một lần mỗi năm.

Nguồn tham khảo

• Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ số 55/2024/QH15 — khoản 3 Điều 2; Điều 10; Điều 25–30; Điều 32.
• Nghị định 105/2025/NĐ-CP ngày 15/5/2025 — Điều 15, Điều 16 (phương án và thực tập phương án); Điều 19 (trụ nước, bến bãi lấy nước chữa cháy).
• QCVN 10:2025/BCA — trang bị, bố trí phương tiện PCCC và CNCH cho nhà và công trình.

Biên tập & thẩm định: Ban biên tập pccc.vn · Kiểm chứng pháp lý ngày 04/8/2026.

Xem thêm: PCCC là gì · Phòng cháy · CNCH · Phương án chữa cháy · Lực lượng PCCC cơ sở · Bình chữa cháy · Hub tiêu chuẩn & quy chuẩn PCCC.