Tính lưu lượng hút khói theo SP 7.13130: công thức và ví dụ

17.11.2026 Thông gió hút khói Phí Ngọc Tùng
TÓM TẮT 30 GIÂY

  • SP 7.13130.2013 là bộ quy tắc của Liên bang Nga về an toàn cháy cho hệ thống sưởi, thông gió, điều hòa. Các thuyết minh thiết kế tại Việt Nam thường dẫn công thức tính hút khói từ tài liệu hướng dẫn tính toán đi kèm, do Viện Nghiên cứu Phòng cháy Nga (VNIIPO) soạn.
  • Trình tự tính: xác định diện tích đám cháy → công suất tỏa nhiệt → lưu lượng khói (kg/s) → nhiệt độ lớp khói → đổi sang m³/h để chọn quạt.
  • Hút khói hành lang tính theo kích thước cửa thoát nạn: G = k·A·√H, với k = 1,0 cho nhà ở và 1,2 cho nhà công cộng.
  • Hút khói trực tiếp từ gian phòng dùng phương trình cột khói, cùng dạng với phương trình cột khói đối xứng trục của NFPA 92.
  • SP 7.13130 là tiêu chuẩn nước ngoài, không bắt buộc ở Việt Nam. Kết quả tính vẫn phải đạt các yêu cầu của Phụ lục D QCVN 06:2022/BXD. Một dự thảo TCVN đang đưa phương pháp tính này vào tiêu chuẩn quốc gia.

Phụ lục D của QCVN 06:2022/BXD yêu cầu lưu lượng hút khói “phải được xác định bằng tính toán” nhưng không cho công thức. Phương pháp của Nga là một lựa chọn hay gặp trong hồ sơ. Bài này trình bày phương pháp đó theo từng bước, kèm hai ví dụ số. Đối tượng đọc: kỹ sư cơ điện, kỹ sư PCCC và đơn vị thẩm tra.

SP 7.13130 là gì, có được dùng ở Việt Nam không?

SP 7.13130.2013 có tên tiếng Anh “Heating, ventilation and conditioning. Fire safety requirements”. Các thuyết minh thiết kế mà pccc.vn đọc được đều ghi căn cứ là “SP 7.13130.2013 và tài liệu hướng dẫn tính toán kèm theo do Viện Nghiên cứu Phòng cháy Liên bang Nga (VNIIPO) biên soạn”. Nghĩa là khi hồ sơ ghi “tính theo SP7”, phần công thức thường lấy từ tài liệu hướng dẫn đó. pccc.vn chưa đối chiếu bản gốc tiếng Nga; các công thức trong bài lấy theo bản dự thảo TCVN và đã so khớp với một thuyết minh thiết kế dùng phương pháp này.

Về pháp lý, SP 7 là tiêu chuẩn nước ngoài, không bắt buộc tại Việt Nam. Điểm 1.1.7 của Sửa đổi 1:2023 QCVN 06:2022/BXD cho phép sử dụng tài liệu chuẩn nước ngoài theo nguyên tắc tại 1.5 của quy chuẩn và quy định về áp dụng tiêu chuẩn nước ngoài trong xây dựng. Phụ lục D không ấn định phương pháp tính lưu lượng, nên dùng công thức của SP 7 để tính không làm thay đổi yêu cầu nào của Phụ lục D. Chỉ khi muốn làm khác một yêu cầu của Phụ lục D mới cần đến Điều D.1.7. Hồ sơ phải nêu rõ tiêu chuẩn dùng, dữ liệu đầu vào và chứng minh kết quả. Xem thêm bài so sánh NFPA 92, BS EN 12101 và QCVN 06 về cách chọn tiêu chuẩn.

LƯU Ý
Bản dự thảo TCVN về bảo vệ chống khói được xây dựng trên cơ sở tham khảo SP 7.13130.2013 và có các công thức dưới đây ở Mục 6. Dự thảo chưa ban hành. Số công thức trong bài ghi theo dự thảo để tiện đối chiếu.

Bước 1: xác định diện tích đám cháy như thế nào?

Bước này không nằm trong SP 7.13130. Đây là phương pháp bổ trợ từ các giáo trình về động học đám cháy của Nga, dùng để chốt diện tích cháy F0 trước khi vào công thức.

Diện tích đám cháy F0 là đầu vào quyết định mọi kết quả phía sau. Phương pháp đơn giản, dùng cho đám cháy do tải trọng cháy chi phối, dựa trên các giả thiết: chất cháy rải đều trên sàn; lửa lan đều mọi hướng; khi mép lửa chạm tường thì lan tiếp dọc theo tường.

Quãng đường mép lửa đi được sau thời gian τ (phút), với V là vận tốc cháy lan tuyến tính tra bảng (m/phút):

L = 0,5·V·τ   khi τ ≤ 10 phút

L = V·(τ − 5)   khi τ > 10 phút

Trong 10 phút đầu, vận tốc cháy lan lấy bằng một nửa giá trị tra bảng. Diện tích cháy tính theo hình dạng mà đám cháy tạo ra trên mặt bằng. Với hình chữ nhật, bài ghi S = a·L theo đúng thứ nguyên diện tích; một số bản dịch đang lưu hành in nhầm thành a·L².

Sơ đồ bốn hình dạng đám cháy khi tính diện tích cháy: hình tròn, nửa hình tròn, quạt một phần tư và hình chữ nhật, kèm công thức diện tích tương ứng
Sơ đồ minh hoạ — hình dạng đám cháy phụ thuộc vị trí khởi nguồn cháy và các bề mặt chặn lửa.
Vị trí khởi nguồn cháy Hình dạng Diện tích đám cháy
Giữa phòng, chưa chạm tường Hình tròn S = π·L²
Sát một cạnh tường Nửa hình tròn S = ½·π·L²
Ở góc tường Quạt một phần tư S = ¼·π·L²
Lửa đã chạm hai tường bên, lan một hướng Hình chữ nhật S = a·L (a là bề rộng phòng)
Lửa đã chạm hai tường bên, lan hai hướng Hình chữ nhật S = 2·a·L

Ví dụ: gian hàng dệt may có vận tốc cháy lan 0,0071 m/s, tức 0,426 m/phút. Đám cháy khởi phát giữa phòng đạt diện tích 9 m² khi L = 1,69 m, tức sau khoảng 8 phút cháy tự do. Thời gian này thường được so với thời điểm hệ thống chữa cháy tự động hoặc lực lượng chữa cháy can thiệp để chốt diện tích cháy tính toán.

Bước 2: tính công suất tỏa nhiệt của đám cháy

Qf = η · QH · ψ · F0    (công thức 8)

  • Qf: công suất tỏa nhiệt, kW.
  • η: mức độ cháy hết của chất cháy, thường lấy 0,85 đến 0,95.
  • QH: nhiệt trị thấp trung bình của tải trọng cháy, kJ/kg.
  • ψ: tốc độ mất khối lượng (tốc độ cháy riêng), kg/(m²·s).
  • F0: diện tích đám cháy, m².

QH, ψ và vận tốc cháy lan tra theo loại công năng. Một số giá trị trung bình nêu trong Bảng A.1 của dự thảo TCVN:

Tải trọng cháy điển hình Nhiệt trị thấp (MJ/kg) Vận tốc cháy lan (m/s) Tốc độ cháy riêng (kg/m²·s)
Nhà bậc chịu lửa I, II: đồ nội thất + đồ gia dụng 13,8 0,0108 0,0145
Phòng hành chính: đồ nội thất + giấy 14,0 0,022 0,021
Nhà công cộng: đồ nội thất + thảm PVC 14,0 0,015 0,0137
Thư viện, lưu trữ: sách trên giá kệ 14,5 0,0103 0,011
Hàng công nghiệp: sản phẩm dệt may 16,7 0,0071 0,0244
Cáp điện vỏ PVC 25,0 0,0071 0,0244

Số liệu đầy đủ hơn có trong sổ tay tải trọng cháy; xem bài tải trọng cháy. Riêng khu vực trông giữ xe có hệ thống đỗ xe xếp tầng, dự thảo TCVN (mục 6.1.2) lấy công suất tỏa nhiệt tính toán là 5 MW, ứng với một xe cháy hoàn toàn; hệ thống nâng hạ hai hoặc ba tầng thì lấy gấp đôi hoặc gấp ba.

Bước 3a: tính lưu lượng khói khi hút trực tiếp từ gian phòng

Lượng khói phải hút bằng lượng khói mà cột khói đưa lên lớp khói. Với không gian đa năng (rạp chiếu phim, khu thương mại, phòng hội thảo, nhà thi đấu có khán đài), lưu lượng khối lượng trong cột khói là:

Gk = 0,071·(r·Qf)1/3·(H − h)5/3 + 0,0018·(r·Qf)    (công thức 14)

Trong đó H là chiều cao thông thủy của phòng (m), h là chiều dày lớp khói (m), r là phần nhiệt đối lưu. Hiệu (H − h) chính là chiều cao từ sàn đến đáy lớp khói. Công thức này áp dụng khi đáy lớp khói nằm trên đỉnh ngọn lửa. Chiều cao ngọn lửa tính bằng:

z1 = 0,166·(r·Qf)2/5

Nếu ngọn lửa chạm vào lớp khói (z1 lớn hơn H − h), dùng công thức:

Gk = 0,032·(r·Qf)3/5·(H − h)

Ba công thức trên cùng dạng với phương trình cột khói đối xứng trục của NFPA 92. Vì vậy có thể kiểm tra nhanh bằng công cụ tính lưu lượng hút khói NFPA 92 của pccc.vn. Điểm khác của phương pháp Nga nằm ở cách lấy đầu vào (diện tích cháy, tải trọng cháy) và cách tính nhiệt độ lớp khói.

Nhiệt độ trung bình của lớp khói có kể phần nhiệt truyền vào trần và tường:

Tsm = Tr + [r·Qf / (α·S)]·[1 − exp(−α·S / (cp·Gk))],   với S = h·lsm + Asm    (công thức 9, lấy tỷ số nhiệt dung bằng 1)

α = 0,01163·exp[0,0023·(Tsm − 273)]    (công thức 11)

Asm là diện tích mặt bằng lớp khói (m²), lsm là chu vi lớp khói (m), α là hệ số truyền nhiệt, kW/(m²·K). Vì α phụ thuộc Tsm nên phải tính lặp vài vòng. Khối lượng riêng của khói ρsm = ρr·Tr/Tsm, xấp xỉ 353/Tsm (kg/m³). Lưu lượng thể tích để chọn quạt là L = Gk/ρsm.

Ví dụ 1: gian thương mại 600 m²

Gian bán hàng dệt may 20 × 30 m, cao thông thủy 7 m. Chọn lớp khói dày 3 m, tức đáy lớp khói cách sàn 4 m. Diện tích cháy tính toán 9 m², η = 0,9, nhiệt độ phòng 30 °C (303 K). Hệ số r lấy 0,7 như NFPA 92; kết quả với r = 0,5 theo dự thảo TCVN ghi ở cuối ví dụ.

Đại lượng Cách tính Kết quả
Công suất tỏa nhiệt Qf 0,9 × 16 700 × 0,0244 × 9 3 300 kW
Phần đối lưu r·Qf 0,7 × Qf 2 300 kW
Chiều cao ngọn lửa z1 0,166 × (r·Qf)2/5 3,68 m, nhỏ hơn 4 m nên dùng công thức 14
Lưu lượng khói Gk Công thức 14 với H − h = 4 m 13,6 kg/s
Nhiệt độ lớp khói Tsm Công thức 9 và 11, S = 3 × 100 + 600 = 900 m², cp = 1,05 405 K (khoảng 132 °C)
Khối lượng riêng khói 353 / Tsm 0,87 kg/m³
Lưu lượng quạt hút Gk / ρsm 15,6 m³/s, khoảng 56 300 m³/h

Nếu lấy r = 0,5 (giá trị dự thảo TCVN nêu ở E.6.3.4 khi không có dữ liệu thử nghiệm), lưu lượng khói còn 11,4 kg/s, nhiệt độ lớp khói khoảng 385 K và lưu lượng quạt khoảng 44 900 m³/h. Chênh lệch này cho thấy hồ sơ phải ghi rõ giá trị r đã chọn và nguồn.

Con số này chưa kể không khí rò lọt qua thành ống và qua các van ngăn cháy thường đóng. Khi chọn quạt phải cộng thêm phần rò lọt và tính ở nhiệt độ khói tại quạt.

Bước 3b: tính lưu lượng hút khói hành lang

Với hành lang, khói không sinh ra tại chỗ mà tràn từ phòng cháy ra. Phương pháp Nga tính lượng khói cần hút theo kích thước cửa trên lối thoát nạn ra khỏi hành lang:

Gsm = ksm·Ad·Hd0,5    (công thức 26)

Ad là diện tích cửa (m²), Hd là chiều cao cửa (m). Hệ số ksm bằng 1,0 với nhà ở và 1,2 với nhà công cộng. Để đổi sang m³/h cần nhiệt độ lớp khói trong hành lang, tính qua ba bước.

Nhiệt độ trong phòng cháy. So tải trọng cháy riêng quy đổi gk với giá trị tới hạn gk,cr (Phụ lục A của dự thảo). Nếu gk lớn hơn giá trị tới hạn, đám cháy do thông gió khống chế:

T0max = Tr + 940·exp(0,0047·g0 − 0,141)    (công thức 21)

Ngược lại, đám cháy do tải trọng cháy khống chế:

T0max = Tr + 224·gk0,528    (công thức 22)

g0 là tải trọng cháy quy đổi ra gỗ trên 1 m² sàn; gk là tải trọng cháy quy đổi trên 1 m² bề mặt kết cấu bao che (kg/m²).

Nhiệt độ khí tràn ra hành lang: T0 = 0,8·T0max (công thức 23).

Nhiệt độ trung bình lớp khói trong hành lang:

Tsm = Tr + [1,22·(T0 − Tr)·B / lc]·[1 − exp(−0,58·lc / B)],   với B = 2·hsm + Ac/lc    (công thức 24)

lc là chiều dài hành lang (m), Ac là diện tích hành lang (m²), hsm là chiều dày giới hạn của lớp khói. Công thức chỉ dùng khi hsm nằm trong khoảng 0,5 đến 0,6 lần chiều cao hành lang.

Ví dụ 2: hành lang chung cư dài 30 m

Hành lang rộng 1,6 m, dài 30 m, cao 3 m. Cửa ra buồng thang 1,0 × 2,1 m. Phòng cháy 4 × 5 × 3 m có một cửa 0,9 × 2,1 m, tải trọng cháy 800 kg đồ gỗ nội thất (40 kg/m² sàn). Nhiệt độ ban đầu 303 K.

Đại lượng Cách tính Kết quả
Diện tích bề mặt bao che Fw 6·V2/3, V = 60 m³ 92,0 m²
gk 800 / (Fw − 1,89) 8,88 kg/m²
gk,cr Công thức A.5 đến A.7 của dự thảo 6,84 kg/m². gk lớn hơn nên cháy do thông gió khống chế
T0max Công thức 21 với g0 = 40 kg/m² 1288 K
T0 0,8 × T0max 1031 K
Tsm trong hành lang Công thức 24 với hsm = 1,5 m, B = 4,6 m 436 K (khoảng 163 °C)
Lưu lượng khói Gsm 1,0 × 2,1 × √2,1 3,04 kg/s
Lưu lượng hút khói Gsm / (353 / Tsm) 3,76 m³/s, khoảng 13 500 m³/h

Kết quả cho thấy lưu lượng hút khói hành lang phụ thuộc trước hết vào kích thước cửa thoát nạn. Cửa hai cánh rộng 1,6 m sẽ cho lưu lượng lớn hơn khoảng 1,6 lần. Nhiệt độ khói tính được cũng là căn cứ chọn cấp chịu nhiệt của quạt.

LƯU Ý
Điều kiện của công thức 24 buộc lớp khói dày ít nhất nửa chiều cao hành lang. Với hành lang cao 3 m, đáy lớp khói nằm ở 1,5 m, thấp hơn mức 2 m nêu tại D.1.2 của QCVN 06:2022/BXD. Sửa đổi 1:2023 đã bổ sung vào D.1.2 cụm “hoặc lấy theo giá trị quy định trong tài liệu chuẩn áp dụng”. Vì vậy khi tính hành lang theo phương pháp này, thuyết minh phải nêu rõ tài liệu chuẩn áp dụng và giá trị chiều cao lớp khói đã lấy, để cơ quan thẩm định xem xét.

Bước 4: khí bù và chọn quạt

Lượng khí bù tính theo lưu lượng khói hút ra:

Ga = Gsm / (1 − n),   với −0,3 ≤ n ≤ 0,3    (công thức 83, 84)

n là hệ số mất cân bằng giữa hút và cấp. Yêu cầu về vị trí cửa cấp khí bù theo QCVN 06 xem bài cấp khí bù hệ thống hút khói. Cột áp quạt bằng tổng tổn thất ma sát và tổn thất cục bộ trên tuyến ống, tính ở khối lượng riêng của khói nóng rồi quy về điều kiện tiêu chuẩn theo catalogue quạt.

Năm lỗi thường gặp khi tính theo SP 7.13130

  • Lấy diện tích cháy không có căn cứ. Phải chỉ ra vận tốc cháy lan, thời gian cháy tự do và hình dạng đám cháy. Đây là chỗ cơ quan thẩm định hỏi đầu tiên.
  • Dùng số liệu tải trọng cháy không đúng công năng. Nhiệt trị và tốc độ cháy riêng của kho cáp khác xa văn phòng.
  • Quên đổi kg/s sang m³/h theo nhiệt độ khói. Cùng 3 kg/s, khói ở 160 °C có thể tích lớn hơn khoảng 1,4 lần so với không khí ở 30 °C.
  • Dùng công thức cột khói khi ngọn lửa đã chạm lớp khói. Phải kiểm tra chiều cao ngọn lửa trước.
  • Trộn ngưỡng của hai hệ tiêu chuẩn mà không ghi rõ. Vị trí cửa thu khói, giới hạn chịu lửa của ống, áp suất dư vẫn theo QCVN 06. Chỗ nào lấy giá trị theo tài liệu chuẩn khác, như chiều dày lớp khói hành lang, phải nêu căn cứ.

✅ Cần đơn vị tính toán, thuyết minh hút khói để trình thẩm định?

PCCC.vn nhận thiết kế PCCC và tư vấn giải pháp chống khói: tính lưu lượng, chọn quạt, lập thuyết minh theo QCVN 06:2022/BXD và tiêu chuẩn viện dẫn. Gọi hotline 0876 666 114.

Câu hỏi thường gặp

1️⃣ SP 7.13130 có bắt buộc áp dụng ở Việt Nam không?

Không. SP 7.13130.2013 là tiêu chuẩn của Liên bang Nga. Tại Việt Nam, thiết kế chống khói bắt buộc theo Phụ lục D QCVN 06:2022/BXD; công thức của SP 7 được dùng như tài liệu chuẩn nước ngoài theo điểm 1.1.7 của Sửa đổi 1:2023, và kết quả vẫn phải đạt yêu cầu của Phụ lục D.

2️⃣ Lưu lượng hút khói hành lang theo SP 7.13130 tính thế nào?

Lưu lượng khối lượng G = k·A·√H, trong đó A và H là diện tích và chiều cao cửa trên lối thoát nạn ra khỏi hành lang, k bằng 1,0 với nhà ở và 1,2 với nhà công cộng. Sau đó chia cho khối lượng riêng của khói ở nhiệt độ lớp khói để ra lưu lượng thể tích.

3️⃣ Diện tích đám cháy xác định ra sao?

Tính quãng đường mép lửa đi được: L = 0,5·V·τ trong 10 phút đầu và L = V·(τ − 5) sau 10 phút, với V là vận tốc cháy lan tra bảng. Diện tích lấy theo hình dạng: hình tròn π·L², nửa hình tròn, quạt một phần tư hoặc hình chữ nhật a·L.

4️⃣ Tính theo SP 7.13130 có khác NFPA 92 không?

Phương trình cột khói cho gian phòng lớn cùng dạng. Khác nhau ở cách lấy đầu vào: phương pháp Nga đi từ tải trọng cháy và diện tích cháy, có công thức riêng cho hành lang theo kích thước cửa và có tính nhiệt truyền vào kết cấu bao che.

5️⃣ Hệ số r trong công thức lấy bao nhiêu?

r là phần nhiệt đối lưu đi vào cột khói. Ví dụ trong bài lấy 0,7 như NFPA 92. Bản dự thảo TCVN về bảo vệ chống khói dẫn tới giá trị 0,5 khi không có dữ liệu thử nghiệm. Hồ sơ cần ghi rõ giá trị đã chọn và nguồn.

Văn bản và bài viết liên quan

Nguồn: bản dự thảo TCVN “An toàn cháy cho nhà và công trình – Yêu cầu về bảo vệ chống khói” (Mục 6, 7.5, Phụ lục A, B, E.6.3.4), xây dựng trên cơ sở tham khảo SP 7.13130.2013; thuyết minh thiết kế theo SP 7.13130 và tài liệu hướng dẫn của VNIIPO; tài liệu tham khảo về tính diện tích đám cháy; QCVN 06:2022/BXD Phụ lục D và Sửa đổi 1:2023 (1.1.7, D.1.2, D.1.7). Hai ví dụ là ví dụ minh hoạ với số liệu giả định, không thay cho tính toán của công trình cụ thể. Cập nhật 17/11/2026.

Cập nhật bài viết nổi bật

Biện pháp thi công - hạng mục PCCC - Mẫu

Biện pháp thi công – hạng mục PCCC – Mẫu

TÓM TẮT 30 GIÂYBiện pháp thi công PCCC là tài liệu mô tả trình tự, phương pháp và giải pháp an toàn khi lắp đặt...
Đọc thêm
01 Thg 05
Bảng đối chiếu hệ thống họng nước chữa cháy trong nhà

Bảng đối chiếu hệ thống họng nước chữa cháy trong nhà

Họng nước chữa cháy trong nhà (họng nước vách tường) là điểm lấy nước chữa cháy bố trí trong công trình, gồm van, cuộn vòi...
Đọc thêm
02 Thg 11
Bảng đối chiếu hệ thống chữa cháy tự động bằng nước - bọt

Bảng đối chiếu hệ thống chữa cháy tự động bằng nước – bọt

BẢNG ĐỐI CHIẾU THẨM ĐỊNH THIẾT KẾ VỀ PHÒNG CHÁY VÀ CHỮA CHÁY Bảng đối chiếu hệ thống chữa cháy tự động bằng nước -...
Đọc thêm
02 Thg 11
TOP